Olszynka kraina wody i wiatraków
Olszynka jest częścią Żuław Gdańskich. Terenem płaskim, w dużej części depresyjnym, poprzecinanym rzeką, kanałami i rowami melioracyjnymi . Woda od zawsze była tutaj czymś więcej niż tylko elementem krajobrazu. Decydowała o sposobie zagospodarowania terenu, o prowadzeniu gospodarki rolnej, a przez stulecia także o tym, czy można było tutaj bezpiecznie mieszkać i uprawiać ziemię. Dlatego historia Olszynki jest w dużej mierze historią nieustannego zmagania się z wodą. Już w najstarszych znanych nam planach widać ślady urządzeń związanych z odwadnianiem tego terenu. Z czasem pojawiły się tutaj wiatraki, które przez wiele pokoleń pomagały wypompowywać wodę z polderów. Ich obecność nie była przypadkowa. Były częścią systemu, bez którego utrzymanie tych nisko położonych terenów w stanie nadającym się do użytkowania byłoby znacznie trudniejsze. Oficjalna historia dzielnicy Gdańska również wskazuje na funkcjonujący tutaj wiatrak odwadniający już w XVII wieku.

Kiedy i gdzie na Olszynce funkcjonowały wiatraki można prześledzić na starych mapach.



Pierwszy wiatrak
Pierwsza konkretna wzmianka o wiatraku na Olszynce wiąże się z działalnością holenderskiego inżyniera Adama Wybe. Władze Gdańska powierzyły mu zadanie związane z odwadnianiem terenu. Pod jego kierunkiem w 1616 roku zbudowano holenderski wiatrak odwadniający, który pracował na Olszynce do 1642 roku. Nie był to więc wiatrak służący mieleniu zboża. Jego zadaniem było coś znacznie ważniejszego dla tego terenu odprowadzanie wody. I właśnie od tego momentu możemy już prześledzić obecność wiatraków na Olszynce na kolejnych mapach. Olszynka na mapach Mapa z 1720 roku pokazuje dwa wiatraki. Jeden znajdował się nad Motławą, przy wylocie dzisiejszej ulicy Miedza, w miejscu określanym wówczas jako Am Mühlgraben Przy Rowie Młyńskim. Drugi stał w rejonie dzisiejszej ulicy Zawodzie, dawnego Obere Trift. Na mapie z 1807 roku widzimy już trzy wiatraki: dwa przy Zawodziu i jeden na prawym brzegu Motławy, na terenie Małej Olszynki.
Jeszcze ciekawszy jest rok 1811.
Na tej mapie zaznaczono sześć wiatraków związanych z obszarem Olszynki. Pięć z nich znajduje się wyraźnie na terenie dzisiejszej Olszynki, natomiast szósty usytuowany jest na jej granicy. Przyjmując szersze ujęcie historycznego obszaru Olszynki, możemy uwzględnić również ten szósty wiatrak To właśnie mapa z 1811 roku najlepiej pokazuje, jak ważną rolę urządzenia tego rodzaju odgrywały w krajobrazie Olszynki. Kolejne mapy pokazują już stopniowe zmniejszanie się ich liczby. W 1840 roku zaznaczono trzy wiatraki dwa przy Zawodziu i jeden na Małej Olszynce.
W 1901 roku pozostały trzy przy Zawodziu, natomiast wiatraka na Małej Olszynce już nie zaznaczono. Na mapach z 1910 i 1916 roku widzimy jeszcze wiatrak przy dzisiejszej ulicy Łanowej. W 1943 roku nie ma już na mapie żadnego wiatraka. W ten sposób, śledząc kolejne mapy, możemy obserwować powolne znikanie charakterystycznego elementu dawnego krajobrazu.

Wiatraki musiały ustąpić pompom
Drewniane wiatraki nie były konstrukcjami wiecznymi. Wymagały napraw, a czasem zastępowano je nowymi urządzeniami. Przez setki lat były jednak ważnym elementem systemu odwadniania polderów Olszynki i na trwałe wpisały się w krajobraz tych terenów. W XIX wieku sytuacja zaczęła się zmieniać. Coraz większe znaczenie zyskiwały pompy napędzane silnikami parowymi. Ich najważniejszą przewagą było to, że nie zależały od siły i kierunku wiatru, a ich wydajność była znacznie większa. Pierwszą żuławską stację pomp parowych uruchomiono w 1840 roku w Piotrowie koło Cyganek. Z czasem podobne rozwiązania pojawiały się także na Olszynce. Na początku XX wieku na mapach widzimy już stacje pomp w rejonie ul. Zawodzia.

Szczególnie cenne informacje dotyczące tego etapu rozwoju znajdujemy w książce Hugo Bertmana "Die Entwicklung des Deiches und Entwässerungswesens", wydanej w 1907 roku. Bertman podaje, że już w 1663 roku wzmiankowana była pompownia wiatrowa w Gross i Klein Walddorf. Natomiast w 1865 roku jedną z pompowni wiatrowych zastąpiono pompownią parową, zbudowaną na Małej Olszynce nad Motławą, na terenie dawnego dworu należącego wcześniej do gdańskiego burmistrza Schumanna. Była to już poważna instalacja techniczna. Pompownię wyposażono w wysokociśnieniową maszynę parową o mocy 20 koni mechanicznych oraz kocioł rurowy. Do podnoszenia wody służył drewniany ślimak o długości 7,8 metra i średnicy 1,4 metra.

Tak mogły prezentować się wiatraki na Olszynce-Walddorf
Bertman odnotowuje również, że w 1903 roku, po zdemontowaniu pompowni wiatrowej na Fleischerwiesen, tamtejsze odwodnienie zostało podłączone do systemu Olszynki. Pokazuje to, że system odwodnienia Olszynki nie tylko się modernizował, ale z czasem obejmował również sąsiednie tereny. W 1910 roku zaznaczono tam trzy takie obiekty, a ich istnienie potwierdza również mapa z 1916 roku. W następnych dziesięcioleciach wiatraki ostatecznie zniknęły. a ich miejsce zajęły coraz sprawniejsze urządzenia mechaniczne i elektryczne. Woda pozostała. Zniknęły wiatraki, zmieniły się urządzenia, ale sam problem, który doprowadził do ich powstania, nie zniknął. Olszynka nadal wymaga mechanicznego odwadniania. Współczesne materiały planistyczne Gdańska wskazują, że ogromna część rolniczego obszaru dzielnicy jest odwadniana mechanicznie poprzez pompownię Olszynka.




A woda odegrała w historii tego miejsca również jeszcze inną rolę.
Położenie Olszynki sprawiało, że można było wykorzystać ją jako naturalny teren zalewowy w systemie obronnym Gdańska. W XVIII wieku istniały rozwiązania pozwalające na kontrolowane skierowanie wody na teren Olszynki w przypadku zagrożenia miasta od południa. Do podobnego wykorzystania terenu doszło w ostatnich dniach II wojny światowej. Był to już zupełnie inny moment historii, ale sam fakt pozostaje wymowny: ta sama woda, z którą mieszkańcy Olszynki przez stulecia musieli walczyć, mogła w określonych sytuacjach stać się również środkiem obrony. Dzisiaj nie zobaczymy już wiatraków, które niegdyś były charakterystycznym elementem tego krajobrazu. Pozostały jednak kanały, rowy, wały, Motława i współczesne pompownie. Dlatego określenie kraina wody i wiatraków nie jest tylko poetyckim opisem dawnego krajobrazu. Wiatraki zniknęły. Woda pozostała.