Bukow&Co na gdanńskiej Olszynce.




Bukow & Co. — historia przedsiębiorstwa, które z Gdańska trafiło na Olszynkę
Od Langfuhr do Groß Walddorf — historia zapomnianego biura kontroli przewozów

Historia dawnej Olszynki kryje wiele zagadek. Dotyczą one nieistniejących już domów, dawnych mieszkańców, gospodarstw, warsztatów i przedsiębiorstw, po których często nie pozostał dziś niemal żaden ślad. Czasami wystarczy jednak niewielki dokument, aby rozpocząć poszukiwania prowadzące do ciekawych odkryć. Tak było w przypadku firmy „Bukow & Co.”, która przed II wojną światową prowadziła działalność w Groß Walddorf, czyli na dzisiejszej Olszynce. Punktem wyjścia do poznania jej historii stała się reklamowa pocztówka przedsiębiorstwa z 13 lipca 1927 roku. Była bezpośrednią ofertą handlową skierowaną do potencjalnych klientów i zawierała informacje o profilu działalności, lokalizacji oraz warunkach współpracy. Początkowo wydawało się, że Bukow & Co. było związane z Olszynką od samego początku. Dopiero prześledzenie kolejnych roczników gdańskich ksiąg adresowych pokazało, że firma miała wcześniejszą historię i zanim trafiła do Groß Walddorf, działała w innych częściach Gdańska.



Najwcześniejszy odnaleziony ślad nazwiska Bukow pochodzi z 1917 roku. W księdze adresowej wymieniony został Johannes Bukow, emerytowany inspektor ruchu kolejowego („Eisenbahn-Betriebsinspektor a. D.”), zamieszkały przy Schildlitz 8b. Wpis nie zawiera jeszcze informacji o przedsiębiorstwie Bukow & Co.; jest natomiast pierwszym odnalezionym w naszym materiale źródłowym śladem osoby o tym nazwisku.

1918–1922 — Bukow & Co. w Langfuhr

W księdze adresowej z 1918 roku Johannes Bukow występuje już jako kierownik („Geschäftsführer”) Wschodnioniemieckiego Biura Kontroli Przewozów Bukow & Co. („Ostdeutsches Frachtenkontrollbureau Bukow & Co.”). Adres przedsiębiorstwa podano jako Ernsthausenstraße 4 w Langfuhr (ul.Czarna). Ten sam adres pojawia się w kolejnych dostępnych rocznikach: w 1919 roku Johannes nadal figuruje jako kierownik, a w 1920 roku księga zawiera zarówno wpis osobowy, jak i ogłoszenie: „Bukow & Co., Frachtenkontrollbüro Langfuhr, Ernsthausenstr. 4”. W 1922 roku przedsiębiorstwo nadal występuje pod tym adresem, a Johs. Bukow jest wymieniony jako kupiec. Działalność Bukow & Co. jest więc udokumentowana najpóźniej od 1918 roku i początkowo była związana z Langfuhr, czyli dzisiejszą Wrzeszczą. Nie wiemy, kiedy dokładnie firma powstała ani czy Johannes Bukow był jej założycielem. Źródła potwierdzają natomiast, że już w 1918 roku pełnił w niej funkcję kierowniczą.



1924–1925 — nowa siedziba przy Jungstädtische Gasse 4 (ul.Nowomiejska)

W rocznikach 1924 i 1925 pojawia się kolejna zmiana adresu. Firma Bukow & Co. przeniosła siedzibę pod Jungstädtische Gasse 4 I. W ogłoszeniach określała się jako „Frachtenkontrollbüro, Prüfungsstelle deutscher u. poln. Frachten”, czyli biuro kontroli przewozów i placówka kontrolna przewozów niemieckich oraz polskich. Wskazuje to, że przedsiębiorstwo zajmowało się kontrolą rachunków transportowych związanych z ruchem niemieckim i polskim. Podawano również numer telefonu 5390 oraz konto pocztowe Danzig 4721.



1926 — Bukow & Co. pojawia się w Groß Walddorf

Przełomowym momentem jest rok 1926. W księdze adresowej odnajdujemy ogłoszenie „Bukow & Co., Frachtenkontrollbüro, Gr. Walddorf”. W większym ogłoszeniu lokalizację określono dokładniej: „Groß Walddorf hinter dem Kleinbahnhof”, czyli za stacją kolejki wąskotorowej. To pierwszy odnaleziony jednoznaczny dowód, że firma przeniosła działalność na Olszynkę. Nie znamy dokładnej daty przeprowadzki, wiemy jednak, że nastąpiła po okresie działalności przy Jungstädtische Gasse 4, a najpóźniej w 1926 roku przedsiębiorstwo miało już siedzibę w Groß Walddorf.



1927–1929 — przy moście kolejki wąskotorowej

W 1927 roku ogłoszenie podaje „Groß-Walddorf an der Kleinbahnbrücke”, czyli przy moście kolejki wąskotorowej. Tak samo określano położenie firmy w ogłoszeniach z 1928 i 1929 roku. Z tym adresem wiąże się pocztówka z 13 lipca 1927 roku, na której widnieje zapis „Danzig-Gr. Walddorf An der Kleinbahnbrücke”. Nie była to nazwa ulicy, lecz opis położenia przedsiębiorstwa przy charakterystycznym punkcie terenowym. W księdze adresowej z 1929 roku pojawiają się również Hans Bukow — kupiec w Groß Walddorf — oraz Johannes Bukow, także określony jako kupiec w tej miejscowości. Po raz pierwszy obaj są wymienieni w tym samym roczniku i związani z Groß Walddorf. Sam wpis nie pozwala jednak przesądzić, jakie relacje ich łączyły.

Reklamowa pocztówka z 13 lipca 1927 roku — czym zajmowała się firma?

Na pocztówce widnieje pełna nazwa: „BUKOW & CO, Frachtenkontroll- u. Finanzierungsbüro, Danzig-Gr. Walddorf An der Kleinbahnbrücke”. Można ją oddać jako biuro kontroli przewozów i finansowania. Głównym obszarem działalności była kontrola kosztów transportu towarowego. Przedsiębiorstwo sprawdzało rachunki przewozowe i wyszukiwało przypadki, w których opłaty mogły zostać naliczone zbyt wysoko. W razie wykrycia nieprawidłowości podejmowało działania, by odzyskać pieniądze dla klienta. Nie zajmowało się więc przewozem towarów ani prowadzeniem stacji kolejowej, lecz usługami związanymi z dokumentacją i rozliczeniami handlowymi. Na odwrocie pocztówki reklamę opatrzono nagłówkiem „Sensation im Frachtprüfungswesen!” — „Sensacja w kontroli rachunków przewozowych!”. W lipcu 1927 roku firma informowała o obniżeniu prowizji. Jeśli klient zgadzał się wcześniej wyłożyć ustaloną kwotę nadpłaty za przewóz, prowizja spadała z 30 do 20 procent, a 80 procent odzyskanej sumy pozostawało dla zleceniodawcy. Jeżeli klient nie chciał wcześniej wykładać tych pieniędzy, prowizja wynosiła 15 procent, a klientowi przypadało 85 procent odzyskanej kwoty. Firma podkreślała, że nie pobiera opłat abonamentowych, a wynagrodzenie należało się jej tylko wtedy, gdy kontrola przyniosła rezultat. Jeśli nie udało się niczego odzyskać, klient nie płacił prowizji. Była to przemyślana strategia reklamowa: przedsiębiorstwo przedstawiało konkretne warunki finansowe i pokazywało, jaka część odzyskanych pieniędzy pozostanie u klienta. Pocztówkę skierowano do przedsiębiorstwa z Königsbergu, czyli dzisiejszego Kaliningradu. Nazwa odbiorcy wydaje się wskazywać na browar, jednak bez dokładniejszego potwierdzenia nie należy uznawać tej identyfikacji za pewną. Bukow & Co. prosiło o przesłanie rachunków przewozowych z ostatnich dwunastu miesięcy, również tych, które były już sprawdzane przez inne biura kontroli przewozów. Pokazuje to, że firma przekonywała przedsiębiorców, iż ponowne sprawdzenie dokumentacji może przynieść dodatkowe korzyści finansowe.



Od mostu kolejki do Siedlungsweg 9

W 1931 roku ogłoszenie podaje „Groß-Walddorf, Siedlungsweg (an der Kampfbahn)”, a w 1933 roku pojawia się już pełny adres: „Groß-Walddorf, Siedlungsweg 9 (an der Kampfbahn)”. Po wcześniejszych określeniach odnoszących się do stacji i mostu kolejki wąskotorowej przedsiębiorstwo występuje teraz pod konkretną nazwą ulicy i numerem domu. W roczniku 1934 ponownie użyto określenia „Groß-Walddorf (hinter dem Kleinbahnhof)”, czyli za stacją kolejki wąskotorowej. Nie wiemy, dlaczego powrócono do tej wcześniejszej formy adresowania. Mogła nadal służyć jako opisowa lokalizacja albo być powtórzeniem starszego wzoru reklamy. Nie ma podstaw, by na tej podstawie stwierdzić, że firma zmieniła siedzibę. W 1935 roku księga adresowa ponownie potwierdza adres Siedlungsweg 9. Zestawienie lokalizacji wygląda następująco: 1926 — za stacją kolejki wąskotorowej; 1927–1929 — przy moście kolejki; 1931 — Siedlungsweg, przy Kampfbahn; 1933 — Siedlungsweg 9, przy Kampfbahn; 1934 — ponownie „za stacją kolejki”; 1935 — Siedlungsweg 9. Wszystko wskazuje na tę samą okolicę, choć dokładne powiązanie wszystkich określeń z jednym budynkiem wymagałoby dodatkowego potwierdzenia.

Johannes, Hans, Ernst i Berta Bukow — osoby związane z przedsiębiorstweme

Księgi adresowe dostarczają także informacji o osobach noszących nazwisko Bukow. Najwcześniej pojawia się Johannes, kierownik przedsiębiorstwa w 1918 roku. W 1929 roku jest wymieniony obok Hansa Bukowa; obaj zostali określeni jako kupcy w Groß Walddorf. W księdze z 1935 roku pod adresem Siedlungsweg 9 wymienieni są Ernst Bukow — stenograf prasowy („Pressestenograph”), Berta Bukow — wdowa („Wwe.”), oraz Bukow & Co. — biuro kontroli przewozów. W roczniku 1937/38 Ernst nadal jest określany jako stenograf prasowy, Hans jako kupiec, a Berta jako wdowa; wszyscy są związani z Siedlungsweg 9, podobnie jak firma. W 1939 roku Ernst figuruje już jako pracownik Senatu („Senatsangestellter”), Hans nadal jako kupiec, a Berta jako wdowa. Firma wciąż występuje pod adresem Siedlungsweg 9. W 1940 roku Ernst i Berta nadal są związani z Siedlungsweg 9, natomiast Hans Bukow, wymieniony jako kupiec („Kaufmann”), ma już adres Töpfergasse 33. Podobny układ pojawia się w roczniku 1942. Może to wskazywać, że Hans prowadził odrębne gospodarstwo domowe, ale same wpisy nie wyjaśniają, jakie pokrewieństwo łączyło go z pozostałymi osobami ani kto w poszczególnych latach faktycznie kierował przedsiębiorstwem. Szczególnie interesujące pozostaje pytanie o rolę Hansa Bukowa. W 1929 roku jest wymieniany jako kupiec w Groß Walddorf, a w późniejszych latach pojawia się w tym samym otoczeniu adresowym co firma. W 1940 roku ma już inny adres. Być może dalsze dokumenty pozwolą ustalić, czy Johannes, Hans, Ernst i Berta należeli do jednej rodziny oraz jak wyglądał podział obowiązków w przedsiębiorstwie. Na obecnym etapie pozostaje to otwartym zagadnieniem. odtworzyć wygląd nieistniejących już obiektów.




Firma w sąsiedztwie kolei i stacji przeładunkowych.

Położenie Bukow & Co. nabiera dodatkowego znaczenia, gdy spojrzymy na dawną mapę Olszynki i jej kolejowe otoczenie. W pobliżu mostu kolejki wąskotorowej znajdowały się domy, ogrody i pola. Niedaleko przebiegała linia kolejki, a w niewielkiej odległości leżały obiekty związane z ruchem towarowym. Ważnym punktem była stacja Sand, czyli dzisiejsze Piaski, gdzie spotykały się linia normalnotorowa prowadząca od Pruszcza oraz sieć kolei wąskotorowej obsługująca Żuławy. Przeładunek towarów między różnymi rodzajami torów stanowił istotną część funkcjonowania tego układu komunikacyjnego. Kolejka wąskotorowa przewoziła między innymi buraki cukrowe, produkty rolne, węgiel i nawozy, co wiązało się z dokumentacją przewozową i rozliczeniami transportowymi. W tym kontekście działalność biura kontroli przewozów na Olszynce wydaje się szczególnie interesująca: firma znajdowała się w okolicy, w której transport towarowy odgrywał ważną rolę gospodarczą. Trzeba jednak zachować ostrożność — nie odnaleziono dotąd dokumentu potwierdzającego bezpośrednią współpracę Bukow & Co. ze stacją Sand, kolejką wąskotorową ani konkretnymi przewoźnikami. Bliskość infrastruktury transportowej tworzy kontekst historyczny, ale sama w sobie nie dowodzi takiej współpracy.




Reklama i dalsze pytania.

Zachowana pocztówka z 1927 roku pokazuje, że Bukow & Co. zabiegało o klientów, wysyłając bezpośrednie oferty do innych przedsiębiorstw. Nie udało się dotychczas odnaleźć dodatkowych ogłoszeń prasowych z okresu działalności firmy w Groß Walddorf. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorstwo nie reklamowało się w prasie: wcześniejsze księgi adresowe zawierają ogłoszenia między innymi z 1920, 1924, 1925, 1926 i kolejnych lat. Możliwe, że później firma koncentrowała się na bezpośredniej korespondencji handlowej, która w przypadku specjalistycznych usług mogła być skuteczniejsza niż reklama skierowana do szerokiego grona czytelników. Nie możemy jednak rozstrzygnąć, czy była to świadoma strategia, czy też odpowiednie ogłoszenia nie zostały jeszcze odnalezione. Historia Bukow & Co. jest dziś znacznie lepiej udokumentowana niż na początku poszukiwań, ale nadal pozostaje kilka pytań: kiedy dokładnie powstało przedsiębiorstwo; czy Johannes Bukow był jego założycielem; jakie relacje łączyły Johannesa, Hansa, Ernsta i Bertę; kto faktycznie prowadził firmę po przeniesieniu jej do Groß Walddorf; czy określenia „za stacją kolejki”, „przy moście kolejki” i „Siedlungsweg 9” odnosiły się przez cały czas do tego samego budynku; oraz czy zachowały się dalsze dokumenty dotyczące klientów i działalności przedsiębiorstwa. Przedstawiona chronologia opiera się na dostępnych rocznikach ksiąg adresowych. Nie udało się dotychczas odnaleźć wydań z lat 1921, 1923, 1930 i 1932. Brak wpisów z tych lat oznacza lukę w dostępnym materiale źródłowym, a nie przerwę w działalności firmy.

Mała firma, ważny fragment historii Olszynki

Dziś po Bukow & Co. nie pozostał namacalny ślad, który łatwo byłoby rozpoznać podczas spaceru po Olszynce. Pozostały jednak dokumenty: dawne księgi adresowe, ogłoszenia, reklamowa pocztówka z lipca 1927 roku oraz mapa pozwalająca umieścić przedsiębiorstwo w konkretnej części osiedla. Dzięki nim widzimy, że przedwojenna Olszynka nie była jedynie miejscem domów, pól i ogrodów. Była również częścią szerszego życia gospodarczego Gdańska. Działały tu przedsiębiorstwa obsługujące handel i transport, których działalność mogła wykraczać daleko poza najbliższe sąsiedztwo. Historia Bukow & Co. pokazuje, jak wiele można wydobyć z pozornie niewielkich źródeł. Jedna pocztówka pozwoliła poznać specjalistyczny charakter firmy, sposób pozyskiwania klientów i warunki finansowe usług. Dopiero zestawienie kolejnych ksiąg adresowych ujawniło wcześniejsze dzieje przedsiębiorstwa i jego drogę z innych części Gdańska na Olszynkę. Bukow & Co. nie było przedsiębiorstwem założonym na Olszynce, ale przez wiele lat stanowiło część jej gospodarczego krajobrazu. Choć nie znamy jeszcze wszystkich szczegółów jego działalności, udało się ocalić od zapomnienia kolejną historię z przeszłości Groß Walddorf.

Miro, pożdziernik 2026